سنجش تراکم استخوان که با نام آزمایش تراکم مواد معدنی استخوان (BMD) شناخته میشود، یکی از مهمترین روشهای تشخیصی برای بررسی استحکام استخوانها و تشخیص زودهنگام پوکی استخوان است. در این آزمایش، میزان مواد معدنی بهویژه کلسیم موجود در استخوان اندازهگیری میشود و بر اساس آن، خطر شکستگی استخوانها در آینده ارزیابی میگردد.
کاهش تدریجی تراکم استخوان معمولاً بدون علامت است و فرد تا زمان بروز شکستگی متوجه آن نمیشود. به همین دلیل، سنجش تراکم استخوان نقش بسیار مهمی در پیشگیری از عوارض جدی مانند شکستگی لگن، ستون فقرات و مچ دست و پا دارد.
نحوه انجام سنجش تراکم استخوان
سنجش تراکم استخوان اغلب با استفاده از دستگاهی به نام دگزا اسکن (DEXA) انجام میشود. این روش غیرتهاجمی است، درد ندارد و دقیق است. در طول انجام آزمایش، فرد روی تخت مخصوص سنجش دراز میکشد. سپس دستگاه دگزا که از اشعه ایکس بسیار ضعیف استفاده میکند، تراکم استخوان را اندازه گیری میکند. معمولا استخوانهای لگن و ستون فقرات در این روش بیشتر بررسی میشوند. کل فرایند سنجش تراکم استخوان بین ۱۰ تا ۲۰ دقیقه طول میکشد و میزان اشعه استفاده شده در این آزمایش بسیار کم است. به همین دلیل این روش از نظر پزشکی ایمن محسوب میشود.
آمادگیهای لازم قبل از سنجش تراکم استخوان
نحوه انجام سنجش تراکم استخوان بسیار راحت است و شما میتوانید با در نظر گرفتن چند نکته خاص که قبل انجام آزمایش پزشک به شما اطلاع میدهد، به آسانی سنجش را انجام دهید. این نکات عبارتاند از:
- مصرف نکردن مکمل کلسیم به مدت حداقل ۲۴ ساعت قبل آزمایش
- استفاده از لباس راحت و بدون قطعات فلزی
- اطلاع دادن به پزشک در صورت بارداری یا احتمال آن، زیرا امواج پرتوزا ممکن است برای جنین خطر آفرین باشد
- در صورتی که چند روز قبل از انجام سنجش، با ماده حاجب از شما تصویربرداری انجام شده، این مورد را به پزشک اطلاع دهید.
چرا سنجش تراکم استخوان انجام میشود؟
هدف از انجام BMD، تشخیص زودهنگام کاهش تراکم استخوان و پیشگیری از شکستگیهای احتمالی است. علاوه بر این با این روش میتوان متوجه شد که داروهای پوکی استخوان به چه مقدار برای فرد بیمار موثر بودهاند.
نتایج طبیعی آزمایش
در صورتی که تراکم استخوان در محدوده طبیعی باشد، نتیجه آزمایش طبیعی گزارش میشود. این وضعیت نشاندهنده سلامت مناسب استخوانها و خطر پایین شکستگی است. تفسیر این نتایج بر اساس دو شاخص مهم انجام میشود. این دو شاخص تی اسکور و زد اسکور هستند.
تی اسکور (T-score) چیست؟
تی اسکور عددی است که تراکم استخوان فرد را با تراکم استخوان یک فرد جوان، سالم و در اوج توده استخوانی (حدود ۳۰ سالگی) مقایسه میکند.
تفسیر تی اسکور:
- بین +۱ تا -۱: تراکم استخوان طبیعی
- بین -۱ تا -۲.۵: کاهش تراکم استخوان (استئوپنی)
- کمتر از -۲.۵: پوکی استخوان
این شاخص مهمترین معیار تشخیص پوکی استخوان در بزرگسالان است.
زد اسکور (Z-score) چیست؟
زد اسکور تراکم استخوان فرد را با افراد همسن، همجنس و دارای شرایط مشابه مقایسه میکند. این شاخص بیشتر در کودکان، نوجوانان و افراد جوان کاربرد دارد.
- زد اسکور کمتر از -۲ میتواند نشاندهنده وجود مشکل زمینهای در استخوانسازی باشد
- از این شاخص برای بررسی علل ثانویه کاهش تراکم استخوان استفاده میشود
نتایج غیرطبیعی آزمایش به چه معناست؟
نتایج غیرطبیعی نشاندهنده کاهش تراکم استخوان و افزایش خطر شکستگی هستند. این وضعیت ممکن است به دلایل مختلفی ایجاد شود، از جمله:
- افزایش سن که باعث کاهش بافت استخوانی میشود.
- در یائسگی زنان به علت کاهش سریع استروژن باعث کاهش تودهٔ استخوانی میشود.
- کمبود کلسیم و ویتامین D. بصورت کلی دریافت ناکافی مواد مغذی لازم برای سلامت استخوان میتواند تراکم را کم کند.
- عوامل ژنتیکی و سابقه خانوادگی تاثیر بسیار زیادی در پوکی استخوان دارند.
- مصرف طولانیمدت داروهای کورتونی. این داروها شایعترین داروهای مسبب استئوپروز هستند
- برخی بیماریهای هورمونی میتوانند استخوان سازی را مختل کنند. نمونهای از این بیماریها، کمکاری یا پرکاری غدد تیروئید است.
تشخیص نتایج غیرطبیعی در مراحل اولیه، امکان درمان مؤثر و جلوگیری از پیشرفت پوکی استخوان را فراهم میکند.
بعد از انجام سنج ش تراکم استخوان چه اقداماتی باید انجام داد؟
پس از دریافت نتیجه آزمایش، توصیه میشود که به پزشک مراجعه کنید تا نتیجه را برای شما تفسیر کند. به این موضوع توجه کنید که اصلاح سبک زندگی و افزایش فعالیتهای بدنی مناسب، به همراه استفاده از مکملهای ویتامین D و کلسیم در صورت نیاز، میتواند روند بهبود و حتی پیشگیری شما را قوت ببخشد. در صورت داشتن پوکی استخوان بلافاصله درمان دارویی را شروع کنید تا از وقوع پیامدهای احتمالی این عارضه جلوگیری نمایید. انجام مجدد آزمایش طبق دستور پزشک، معمولا هر ۱ الی ۲ سال برای پیگیری وضعیت شما میتواند بسیار مناسب باشد.
خطرات و عوارض سنجش تراکم استخوان
سنجش تراکم استخوان یک آزمایش ایمن محسوب میشود و عارضه جدی ندارد. میزان اشعه استفادهشده بسیار ناچیز است و معمولاً خطری برای بدن ندارد. تنها در مورد زنان باردار، انجام آزمایش باید با احتیاط و نظر پزشک صورت گیرد.
چه آزمایشهایی برای اندازهگیری تراکم مواد معدنی استخوان استفاده میشود؟
روشهای مختلفی برای اندازهگیری تراکم استخوان وجود دارد، از جمله:
- دگزا اسکن (DEXA): دقیقترین و رایجترین روش
- سنجش تراکم استخوان با اولتراسوند: معمولاً در استخوان پاشنه پا
- سیتیاسکن کمی (QCT): دقت بالا ولی با میزان اشعه بیشتر
در حال حاضر، دگزا اسکن بهعنوان استاندارد طلایی سنجش تراکم استخوان شناخته میشود.
نتیجهگیری
سنجش تراکم استخوان یک روش ساده، ایمن و بسیار موثر برای بررسی سلامت استخوانها و پیشگیری از پوکی استخوان است. انجام بهموقع این آزمایش، بهویژه در افراد در معرض خطر، میتواند از بروز شکستگیهای شدید و کاهش کیفیت زندگی جلوگیری کند. آگاهی از نتایج، پیگیری درمان و اصلاح سبک زندگی نقش کلیدی در حفظ استخوانهای سالم در طول زندگی دارد.
سوالات متداول (FAQ)
در این بخش، به سوالاتی میپردازیم که کاربران در مورد سنجش تراکم استخوان مطرح کردهاند. این سوالات بیشترین بازدیدها را داشته و ممکن است برای شما هم پیش آمده باشد.
سنجش تراکم استخوان از چه سنی توصیه میشود؟
معمولاً برای زنان بالای ۶۵ سال و مردان بالای ۷۰ سال یا افراد دارای عوامل خطر توصیه میشود.
آیا آزمایش تراکم استخوان دردناک است؟
خیر، این آزمایش بدون درد و غیرتهاجمی است.
هر چند وقت یکبار باید اسکن را تکرار کنم؟
بستگی به نتیجه و عوامل خطر دارد، ممکن است بین ۱ تا ۵ سال یا بیشتر باشد؛ پزشک تصمیم میگیرد.
آیا باید قبل از آزمایش ناشتا باشم؟
معمولاً نیازی به ناشتا بودن نیست، اما از مصرف مکمل کلسیم ۲۴ ساعت قبل خودداری کنید.